به گزارش شانا، اوپک در سپتامبر ١٩۶٠ در بغداد با هدف مشخص ثبات معقول بازار تأسیس شد. پنج کشور بنیانگذار مصمم شدند تا نظم عادلانهای در اقتصاد جهانی برقرار سازند. نظمی که در چهارچوب آن منافع تولیدکنندگان و مصرفکنندگان تأمین شود و شرایط برای سرمایهگذاری قابل پیشبینی باشد. در ۶۶ سال گذشته، این سازمان بارها از بحرانهای بزرگ موفق بیرون آمده است، از ملیشدن نفت در بیشتر کشورهای عضو و شوکهای دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ تا فروپاشی قیمت در سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۲۰.
اما حالا در عصر اوپکپلاس، مأموریت اوپک نسبت به گذشته پیچیدهتر شده است. اوپک از سازمانی که سالها با ۱۳ عضو شناخته میشد، ورود و خروجهای مکرری را تجربه کرد. از خروج گابن و اکوادور در دهه ۱۹۹۰ و سپس اندونزی در دهه ۲۰۰۰ تا قطر و اماراتمتحده عربی در همین اواخر.
با گذشت زمان و افزایش تقاضای جهانی از سویی و ظهور تولیدکنندگان جدید از سوی دیگر، سهم تعیینکننده اوپک کاهش پیدا کرد. در دهه ۱۹۹۰، تقاضای جهانی نفت نزدیک ۶۰ میلیون بشکه در روز و سهم اوپک از تأمین آن ۲۷ درصد بود. چنین سهم بالایی از تأمین تقاضای جهانی نفت، به سازمان اوپک اجازه و امکان میداد تا با تغییراتی در میزان تولید و عرضه خود، تعادل بازار را حفظ کند. امروز تقاضای جهانی نفت نزدیک به ۱۰۴ میلیون بشکه در روز و سهم اوپک، بدون متحدان کمتر از ۲۰ درصد آن است. لذا در دنیای اقتصاد انرژی کنونی، اوپکپلاس، بخش غیرقابل تفکیکی از معادله انرژی در جهان است. ۲۳ عضو اوپک و متحدان، موسوم به اوپکپلاس در ۲۰۲۵ معادل ۴۷ درصد از تقاضای جهانی را تأمین کردند.
پیوستن تعداد زیادی از تولیدکنندگان بزرگ و کوچک به انضباط منطقی و ضروری سازمان اوپک، امکان برقراری ثبات در بازار جهانی انرژی را پس از بحران کرونا و ریزش ناگهانی بخش مهمی از تقاضای جهانی را فراهم کرد. خروج اماراتمتحده عربی از اوپک ناخوشایند بود، اما تردیدی نیست که در ادامه مسیر، تعداد بیشتری از تولیدکنندگان نفت به ائتلاف اوپک پلاس خواهند پیوست. تولیدکنندگان خارج از ائتلاف اوپک نمیتوانند برای مدتی طولانی سهم بازار اوپک پلاس را از آن خود سازند.
در همین حال لازم است به این مهم توجه کرد که تقاضای داخلی اعضای اوپکپلاس هم رو به افزایش است. در ۲۰۲۵ اوپکپلاس حدود ۴۰ درصد از تولید نفت تولیدی خود را در داخل مصرف کرد. کشورهای عضو اوپک و متحدان، با تقاضای داخلی فزایندهای روبهرو هستند. البته بخشی از تقاضای داخلی بهصورت فرآوردههای پالایشی صادر میشود.
آزمون انعطافپذیری: وقتی ساختار با واقعیت جدید روبهرو میشود
تاریخ اوپک، تاریخ مقاومت در برابر بحران است. اما جنس بحران امروز متفاوت است. این بحران، بحران ساختاری است.
اول: تغییر در مالکیت و انگیزهها
شرکتهای ملی نفت بهتدریج بخش بیشتری از تولید و عرضه خود را به شرکتهای بینالمللی واگذار میکنند. در این مدل جدید، انگیزه شرکت بینالمللی، حداکثرکردن تولید در کوتاهمدت است. این منطق با منطق «مدیریت عرضه برای ثبات بلندمدت» که اساس انضباط اوپک است، در تضاد قرار میگیرد. نتیجه این است که برخی کشورها سهم خود در مسئولیت «ثبات بازار» را به دوش باقیمانده اعضای سازمان منتقل میکنند. قراردادهای تسهیم تولید میتواند با اصول راهبردی اوپک در تضاد قرار گیرد.
دوم: عجله برای تولید در پنجره فرصت
کشورهای عضو تلاش دارند که با جذب سرمایهگذاری تولید خود را بهسرعت افزایش دهند. فضای حاکم بر روایتسازی در اقتصاد انرژی جهان، در اختیار انرژیهای نو قرار گرفته است و لذا تولیدکنندگان سنتی نفت تلاش دارند در پنجره باقیمانده برای نفت، ظرفیتهای تولیدی خود را به حداکثر نزدیک کنند. درواقع، تولیدکنندگان خود را در نزاع با سایر منابع انرژی میبینند. درحالیکه پیام سازمان اوپک، حذف سایر منابع انرژی به نفع نفت نیست. اینجا یک پارادوکس شکل میگیرد. چگونه میتوان هم «افزایش ظرفیت ملی» را دنبال کرد و هم «ثبات جمعی بازار» را حفظ کرد؟
پاسخ اوپک در ۶۶ سالگی در بهروزرسانی سازوکارهای تصمیمسازیهاست. سازوکارهای سهمیهبندی کلاسیک باید بهروزرسانی شوند. سازمان نیازمند سازوکارهای تشویقی مدرن است که افزایش پیوسته سهم بازار را بهگونهای تنظیم کند که از ثبات بازار پیشی نگیرد. به عبارت دیگر، باید راهکارهایی را تنظیم کرد که «حاکمیت ملی بر منابع» و «منافع جمعی» در یک معادله بگنجند.
تحریمهای یکجانبه و امنیت جهانی انرژی
مهمترین عامل کافینبودن سرمایهگذاری در بخش بالادستی، تحریمهای غیرقانونی آمریکا علیه صنعت نفت کشورهای مهم تولیدکننده بوده است. وقتی سرمایه به چاه جدید نرسد، ظرفیت جدیدی هم خلق نمیشود. درنتیجه، سهم بازار به نفع دیگران کاهش مییابد. درعینحال، امنیت انرژی کشورهای بیشماری به خطر میافتد. همین بحرانی که امروز در این سالگرد تأسیس اوپک در خاورمیانه در جریان است، ناشی از تحریمها و سیاستهای خشونتباری است که نفت شیل آمریکا، از دست اوپک خارج ساخته و امنیت اقتصاد جهانی را با مخاطرات جدی روبهرو کرده است. آمریکا بدون هیچ تعهدی نسبت به ثبات بازار نفت و اقتصاد جهانی و محیط زیست تولید خود را اضافه میکند و به مدد آن بر کشورهای مصرفکننده فشار وارد میکند.
هسته مرکزی: مسئولیت پنج کشور بنیادین
در قلب معماری پیچیده، بازار جهانی نفت و سازمان اوپک، نقش پنج کشور بنیادین و بزرگ بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد: جمهوری اسلامی ایران، عربستان سعودی، عراق، کویت و ونزوئلا. این کشورها دارندگان حجم عظیمی از ذخایر اثباتشده جهان و بازیگرانی با بیشترین سابقه در مدیریت بازار هستند. رفتار آنها جهت بازار را تعیین میکند.
تقویت همکاریهای دوجانبه و چندجانبه میان تهران، ریاض، بغداد و کاراکاس، بیش از آنکه یک شعار باشد، یک ضرورت فنی است. این همگرایی دو پیام به بازار مخابره میکند:
پیام ثبات: که تصمیمات عرضه بر اساس خرد جمعی و نه رقابت مخرب اتخاذ میشود.
پیام مسئولیت: که اعضای بزرگ حاضرند هزینه ثبات را بپردازند تا کل بازار از نوسانات در امان بماند.
نمونه این ضرورت را میتوان در پرونده ونزوئلا دید. بازگشت تولید ونزوئلا، هم میتواند به تأمین عرضه کمک کند. راهحل این معادله تنها در چهارچوب گفتوگو در خانه اوپک است.
با پایانیافتن بحران جاری در خاورمیانه، طراحی و برگزاری اجلاس سران سازمان اوپک بسیار مطلوب است. ایران بدون شک میتواند میزبان مطلوب سران کشورهای عضو اوپک باشد.
پس از شیوع کرونا، اجلاسهای سازمان اوپک(پلاس) بهصورت کنفرانس از راه دور تغییر شکل پیدا کرد و ادامه یافت. وزرای نفت کشورهای عضو اوپک که روزگاری مشکلات پیچیده بسیاری را در روابط دوجانبه و چندجانبه حلوفصل میکردند، عملاً این نقش را از دست دادند. لازم است که اوپکپلاس تعداد اجلاس حضوری خود را افزایش دهد تا در شرایطی سازگار، وزرای نفت، وظایف خود در مسیر احیای دیپلماسی انرژی و روابط دو و چندجانبه را برقرار سازند.
آینده تقاضا: مدیریت گذار، نه انکار آن
بحث درباره آینده نفت اغلب به دو قطب افراطی تقسیم میشود: «پایان نفت» در مقابل «اوج تقاضای بیپایان». هر دو تحلیل، جای بحث دارند.
واقعیت میانه این است: تقاضای جهانی نفت در کوتاهمدت و میانمدت همچنان رو به رشد است. رشد جمعیت، شهرنشینی در آسیا و آفریقا، توسعه پتروشیمی و حملونقل سنگین، همگی به نفت وابسته خواهند بود. اما در بلندمدت، سهم انرژیهای جایگزین افزایش خواهد یافت.
در این شرایط، نقش اوپکپلاس از «مدیریت قیمت» به «مدیریت گذار» تغییر میکند. وظیفه این ائتلاف این است که از دو سناریوی فاجعهبار جلوگیری کند:
سناریوی اول: کمبود سرمایهگذاری و شوک عرضه در اواخر این دهه.
سناریوی دوم: سرمایهگذاری هیجانی و مازاد عرضه و سقوط قیمتها.
تنها یک برنامهریزی هماهنگ و بلندمدت میتواند بازار را در این مسیر باریک هدایت کند. این همان چیزی است که بازار به آن «پیشبینیپذیری» میگوید و اقتصاد جهانی بهشدت به آن نیاز دارد.
مسئولیتپذیری دوگانه: محیط زیست و امنیت انرژی
نگاه به آینده انرژی بدون توجه به اقلیم ناقص است. صنعت نفت نمیتواند خود را از بحث تغییرات اقلیمی جدا کند. در این نقطه، اوپک و دبیرخانه آن با یک مسئولیت دوگانه روبهرو هستند.
وظیفه اول: دفاع از حق توسعه در مجامع بینالمللی و کنفرانسهای مرتبط با توسعه پایدار مانند نشستهای آینده در ریودوژانیرو. دبیرخانه اوپک باید از حق مشروع کشورهای صادرکننده برای استفاده از منابع خدادادی خود بهمنظور توسعه اقتصادی و کسب درآمد دفاع کند. حذف ناگهانی سرمایهگذاری در نفت، به معنای ایجاد بحران انرژی و فقر برای میلیاردها نفر است.
وظیفه دوم: نمایش چهره مسئول
در کنار دفاع، باید روایتی علمی و پیشرو از نقش صنعت نفت در «گذار متوازن انرژی» ارائه داد. گذاری که در آن هم از محیط زیست صیانت میشود و هم از وقوع بحران انرژی در اثر سیاستهای شتابزده جلوگیری میشود. برقراری توازن میان صیانت از محیط زیست و تداوم سرمایهگذاری در سوختهای فسیلی برای جلوگیری از بحرانهای انرژی، رسالتی است که فقط با همدلی و هماهنگی درونسازمانی محقق خواهد شد.
جمعبندی: پیام ۶۶سالگی
از تولد اوپک ۶۶ سال میگذرد. در این مدت، این سازمان ثابت کرده است که میتواند در توفان دوام بیاورد. اما توفان امروز، توفان تغییر است. تغییر در ترکیب اعضا، تغییر در ترکیب رقبا، تغییر در ترکیب تقاضا و تغییر در انتظارات جهانی.
پیام ۶۶ سالگی اوپک باید روشن باشد: ما برای حفظ ثبات بازار جهانی نفت، آمادهایم خودمان را تغییر دهیم.
در نوامبر امسال، کنوانسیون تغییرات آب و هوایی سازمان ملل در ریودوژانیرو، برزیل، برگزار خواهد شد. اوپک میبایستی تا آن تاریخ برای هماهنگی و سازماندهی حضور فعال و متعادل در کنوانسیون کاپ آماده شود.
بازار جهانی نفت همچنان به یک لنگرگاه نیاز دارد. تا زمانی که عقلانیت، گفتوگو و مسئولیتپذیری جمعی بر اوپک حاکم باشد، این لنگرگاه همچنان «اوپک» خواهد بود.
آینده اوپک روشن و بیش از هر زمانی ضروری است. با واقعبینی به استقبال ۶۶سالگی سازمان اوپک میرویم.
فریدون برکشلی
کارشناس ارشد حوزه نفت
منبع: شانا
