به گزارش شانا، نشست تاریخی ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر سال ۱۹۶۰ میلادی در سالن الشعب بغداد با حضور نمایندگان ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا، نقطه آغاز مسیری بود که بهتدریج جایگاه کشورهای تولیدکننده نفت را در برابر شرکتهای بزرگ بینالمللی نفت تغییر داد.
در آن زمان، بخش عمده صنعت نفت کشورهای مؤسس زیر نفوذ شرکتهای بینالمللی قرار داشت و دولتهای تولیدکننده نقش محدودی در تعیین قیمت و نحوه تولید و فروش نفت خود داشتند. هدف اولیه اوپک، هماهنگسازی سیاستهای نفتی اعضا، دفاع از منافع کشورهای تولیدکننده و کمک به ایجاد ثبات در بازار جهانی نفت بود. ساختمان دبیرخانه اوپک ابتدا در ژنو قرار داشت، اما در سال ۱۹۶۵ به وین منتقل شد؛ شهری که همچنان میزبان مقر دائمی این سازمان است.
دهه ۱۹۷۰؛ تولد یک قدرت نفتی
یکی از نقاط عطف بسیار مهم تاریخ اوپک در دهه ۱۹۷۰ رقم خورد. افزایش قدرت چانهزنی کشورهای تولیدکننده، ملیشدن تدریجی صنعت نفت در شماری از کشورهای عضو و تحولات ژئوپلیتیک، نقش اوپک را بهطور خیرهکنندهای افزایش داد. بحران نفتی ۱۹۷۳ و تحریم نفتی کشورهای عربی علیه برخی کشورهای غربی، سبب جهش قیمت نفت و توجه بیسابقه جهان به قدرت تولیدکنندگان شد. این دوره، اوپک را از سازمانی به نسبت نوپا به بازیگری تعیینکننده در اقتصاد جهانی تبدیل کرد.
اما دوران قیمتهای بالای نفت پایدار نماند. رشد تولید خارج از اوپک، کاهش تقاضا و تغییر الگوی مصرف در کشورهای صنعتی در دهه ۱۹۸۰، فشار سنگینی بر بازار وارد کرد. در سال ۱۹۸۶ قیمت نفت سقوط شدیدی را تجربه کرد و تولید اوپک نیز نسبت به سالهای پیشین کاهشی قابل ملاحظه یافت. این بحران نشان داد که حتی یک سازمان با ذخایر عظیم نفتی نیز نمیتواند تحولات بازار را بهطور کامل مدیریت کند.
دهه ۱۹۹۰ و آغاز قرن جدید؛ مدیریت بحرانها
جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۰، بحران اقتصادی آسیا در اواخر دهه ۱۹۹۰ و نوسانهای شدید تقاضا، اوپک را بار دیگر در مرکز توجه قرار داد. سپس در دهه ۲۰۰۰، افزایش سریع تقاضای نفت، بهویژه در چین و دیگر اقتصادهای آسیایی، زمینه رشد دوباره قیمتها را فراهم کرد.
بااینحال، ظهور تولید نفت شیل در آمریکا معادلات بازار را تغییر داد. از سال ۲۰۱۴، رشد عرضه خارج از اوپک همزمان با ضعف تقاضا باعث سقوط شدید قیمتها شد؛ بهگونهای که قیمت سبد نفتی اوپک در بازه زمانی ژوئن ۲۰۱۴ و ژانویه ۲۰۱۶ حدود ۸۰ درصد کاهش یافت. این دوره یکی از جدیترین آزمونهای تاریخ این سازمان بود.
۲۰۱۶؛ تولد اوپکپلاس
پاسخ اوپک به بحران قیمت، همکاری گستردهتر با تولیدکنندگان غیرعضو بود. در دسامبر ۲۰۱۶، «اعلامیه همکاری» میان اعضای اوپک و ۱۰ کشور تولیدکننده خارج از این سازمان، ازجمله روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و عمان، شکل گرفت. این چهارچوب که بعدها با عنوان ائتلاف «اوپکپلاس» شناخته شد، یکی از مهمترین تحولات ساختاری در بازار نفت طی دهههای اخیر بود.
۲۰۲۰؛ بیسابقهترین شوک بازار
همهگیری کووید ۱۹ در سال ۲۰۲۰ یکی دیگر از نقاط عطف تعیینکننده بود. کاهش ناگهانی فعالیت اقتصادی، سفر و حملونقل سبب سقوط تاریخی تقاضای نفت شد. در ۲۰ آوریل ۲۰۲۰، قرارداد آینده نفت خام شاخص دابلیوتیآی برای نخستین بار در تاریخ به محدوده منفی سقوط کرد و به حدود منفی ۳۷.۶ دلار در هر بشکه رسید. اوپک و شرکای اوپکپلاس در واکنش، بزرگترین برنامه کاهش تولید تاریخ صنعت نفت را اجرا کردند؛ اقدامی که برای جلوگیری از پرشدن مخازن ذخیرهسازی و بازگرداندن تعادل به بازار حیاتی بود.
اوپک امروز؛ سازمانی همچنان اثرگذار
اوپک اکنون در سال ۲۰۲۶ میلادی ۱۱ عضو دارد: ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، ونزوئلا، لیبی، الجزایر، نیجریه، گابن، جمهوری کنگو و گینه استوایی. در سالهای اخیر، خروج کشورهایی مانند اماراتمتحده عربی، قطر، اکوادور، اندونزی و آنگولا نشان داد که ساختار عضویت سازمان نیز در حال تغییر است.
با وجود کاهش نسبی سهم اوپک در تولید جهانی در مقایسه با دهههای گذشته، اهمیت این سازمان همچنان بالاست. بر اساس آمار سالانه اوپک، کشورهای عضو در پایان سال ۲۰۲۴ حدود یکمیلیارد و ۲۴۱ میلیون بشکه ذخایر اثباتشده نفت خام در اختیار داشتند. این کشورها در سال ۲۰۲۵ بهطور میانگین ۱۹ میلیون و ۸۵۰ هزار بشکه در روز نفت خام صادر کردند که بخش عمده آن، حدود ۱۴ میلیون و ۷۹۰ هزار بشکه در روز، راهی بازارهای آسیایی شد.
اکنون اوپک بیش از آنکه تنها سازمانی برای دفاع از منافع تولیدکنندگان باشد، یکی از محورهای اصلی گفتوگو درباره امنیت انرژی، سرمایهگذاری، ثبات بازار و آینده صنعت نفت است. همکاری اوپک و متحدانش نشان داده است در جهانی با تولیدکنندگان پرشمار، بازار نفت بیش از هر زمان دیگری به هماهنگی میان بازیگران بزرگ نیاز دارد.
در ۶۶سالگی، میراث اوپک را میتوان در چند نقطه خلاصه کرد: انتقال بخشی از قدرت تصمیمگیری صنعت نفت به کشورهای تولیدکننده، نقشآفرینی در بحرانهای مهم بازار، ایجاد سازوکارهای تازه همکاری با تولیدکنندگان خارج از این سازمان و تلاش مستمر برای حفظ تعادل میان عرضه، تقاضا و ثبات قیمت. آینده اوپک، همچنان به توانایی آن در سازگارشدن با تحولات ژئوپلیتیک، گذار انرژی، رشد انرژیهای تجدیدپذیر و تداوم اهمیت نفت در اقتصاد جهانی وابسته خواهد بود.
منبع: شانا
